Pojęcie strefy pożarowej pojawia się w niemal każdym dokumencie związanym z projektowaniem, odbiorem i eksploatacją budynków – w warunkach technicznych, ekspertyzach ppoż., projektach instalacji i protokołach kontrolnych PSP. Mimo tej powszechności, wiele osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo pożarowe obiektów traktuje strefę pożarową jako abstrakcję prawną, nie rozumiejąc jej praktycznego znaczenia dla doboru sprzętu, wymagań instalacyjnych i odpowiedzialności zarządcy. Tymczasem podział budynku na strefy pożarowe to jeden z fundamentów ochrony przeciwpożarowej – determinuje rozmieszczenie hydrantów, dobór gaśnic, wymagania dotyczące oddymiania, oznakowania ewakuacyjnego i stałych urządzeń gaśniczych. Niniejszy artykuł wyjaśnia, czym jest strefa pożarowa, jak się ją wyznacza, jakie wymagania z niej wynikają i dlaczego jej prawidłowe określenie ma realne znaczenie dla bezpieczeństwa obiektu.

Spis treści

1. Czym jest strefa pożarowa i jak ją definiują przepisy?
2. Podstawy prawne i normy regulujące podział na strefy pożarowe
3. Kategorie zagrożenia ludzi i PM – jak klasyfikuje się budynki?
4. Dopuszczalna powierzchnia strefy pożarowej – od czego zależy?
5. Elementy oddzielające strefy pożarowe – ściany, stropy i drzwi przeciwpożarowe
6. Wpływ strefy pożarowej na wymagania dotyczące wyposażenia ppoż.
7. Strefa pożarowa a drogi ewakuacyjne i oznakowanie
8. Zmiany w obiekcie a granice stref pożarowych – kiedy wymagana jest aktualizacja?
9. Strefa pożarowa w praktyce zarządzania obiektem
10. Najczęściej zadawane pytania

Czym jest strefa pożarowa i jak ją definiują przepisy?

Strefa pożarowa to wydzielona część budynku lub obiektu budowlanego, w obrębie której pożar może się swobodnie rozwijać bez przekraczania granic tej strefy przez określony czas. Granice strefy pożarowej stanowią przegrody budowlane – ściany, stropy i drzwi – o odpowiedniej klasie odporności ogniowej, zdolne do powstrzymania ognia, dymu i gorących gazów przez czas niezbędny do ewakuacji użytkowników i przeprowadzenia akcji gaśniczej.

Kluczowe w tej definicji jest słowo wydzielona – strefa pożarowa nie jest pojęciem geograficznym ani organizacyjnym, lecz technicznym. Jej granice muszą być zrealizowane w postaci konkretnych elementów budowlanych o określonych parametrach ogniowych, a nie tylko zaznaczone na planie obiektu. Strefa pożarowa bez odpowiednich przegród ogniowych nie istnieje – istnieje wyłącznie na papierze.

Pojęcie strefy pożarowej należy odróżnić od pojęć pokrewnych, z którymi bywa mylone:

• Strefa zagrożenia wybuchem – obszar, w którym może tworzyć się mieszanina wybuchowa gazów, par lub pyłów z powietrzem; pojęcie odrębne, regulowane innymi przepisami,
• Strefa detekcji lub strefa alarmu – pojęcia stosowane w systemach sygnalizacji pożaru (SSP), odnoszące się do obszaru obsługiwanego przez grupę czujek; nie musi pokrywać się ze strefą pożarową,
• Strefa oddymiania – obszar obsługiwany przez jeden układ wentylacji pożarowej; może, ale nie musi, odpowiadać granicy strefy pożarowej.

Podstawy prawne i normy regulujące podział na strefy pożarowe

Wymagania dotyczące stref pożarowych wynikają z kilku aktów prawnych, które łącznie tworzą spójny system regulacji:

• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2002 nr 75 poz. 690 z późn. zm.) – podstawowy akt prawny definiujący dopuszczalne powierzchnie stref pożarowych w zależności od kategorii zagrożenia ludzi, klasy odporności pożarowej budynku i jego wysokości,
• Rozporządzenie MSWiA z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków – określa wymagania dotyczące wyposażenia obiektów w sprzęt i instalacje ppoż. w zależności od kategorii i parametrów stref pożarowych,
• PN-EN 13501 – klasyfikacja ogniowa wyrobów budowlanych i elementów budynków, w tym klas odporności ogniowej przegród tworzących granice stref pożarowych,
• PN-EN 1363, PN-EN 1364, PN-EN 1365, PN-EN 1366 – normy określające metody badań odporności ogniowej odpowiednio: elementów nienośnych, ścian, stropów i instalacji budowlanych przechodzących przez przegrody pożarowe.

Projekt podziału budynku na strefy pożarowe jest częścią projektu budowlanego i podlega uzgodnieniu z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych. W istniejących obiektach weryfikacja granic stref pożarowych odbywa się w ramach ekspertyz technicznych zamawianych przy zmianach sposobu użytkowania, przebudowach lub kontrolach PSP.

Kategorie zagrożenia ludzi i PM – jak klasyfikuje się budynki?

Jednym z kluczowych czynników determinujących wymagania dotyczące stref pożarowych jest klasyfikacja przeznaczenia budynku. Przepisy wyróżniają dwie zasadnicze grupy:

Kategorie zagrożenia ludzi (ZL) – stosowane w budynkach, w których głównym zagrożeniem jest obecność ludzi niemogących samodzielnie opuścić budynku lub zaskoczonych pożarem:

• ZL I – budynki z pomieszczeniami przeznaczonymi do jednoczesnego przebywania ponad 50 osób niebędących ich stałymi użytkownikami (galerie handlowe, kina, sale widowiskowe, kościoły),
• ZL II – budynki przeznaczone do użytku osób o ograniczonej zdolności poruszania się (szpitale, domy pomocy społecznej, żłobki),
• ZL III – budynki użyteczności publicznej niewymienione w ZL I i ZL II (biura, szkoły, uczelnie, urzędy),
• ZL IV – budynki mieszkalne wielorodzinne i zamieszkania zbiorowego (hotele, internaty),
• ZL V – budynki zamieszkania zbiorowego niezakwalifikowane do ZL IV (domy studenckie, pensjonaty).

Kategoria PM (produkcyjno-magazynowa) – stosowana w budynkach produkcyjnych i magazynowych, w których głównym parametrem jest gęstość obciążenia ogniowego wyrażana w MJ/m². Obciążenie ogniowe determinuje dopuszczalną powierzchnię strefy pożarowej i wymagania dotyczące klasy odporności pożarowej przegród. Im wyższe obciążenie ogniowe, tym mniejsza dopuszczalna powierzchnia strefy i surowsze wymagania dotyczące oddzielenia.

Budynek może zawierać strefy pożarowe należące do różnych kategorii – np. biurowiec ze strefami ZL III na kondygnacjach biurowych i strefą PM w archiwum lub magazynie technicznym. Każda strefa podlega wówczas wymaganiom właściwym dla swojej kategorii.

Dopuszczalna powierzchnia strefy pożarowej – od czego zależy?

Przepisy określają maksymalną dopuszczalną powierzchnię strefy pożarowej – innymi słowy, jak dużą przestrzeń można pozostawić bez oddzielenia pożarowego. Przekroczenie tej wartości obliguje do podziału obiektu na mniejsze strefy za pomocą przegród o odpowiedniej klasie odporności ogniowej.

Dopuszczalna powierzchnia strefy pożarowej zależy od kilku czynników jednocześnie:

Klasa odporności pożarowej budynku – wynikająca z jego wysokości i przeznaczenia. Budynki dzielone są na klasy A, B, C, D i E, gdzie klasa A reprezentuje najwyższe wymagania (budynki wysokościowe), a klasa E – najniższe (obiekty jednokondygnacyjne o małym zagrożeniu). Wyższa klasa odporności pożarowej oznacza wyższe wymagania dla elementów konstrukcyjnych, ale dopuszcza większe powierzchnie stref w przypadku stosowania stałych urządzeń gaśniczych.

Kategoria zagrożenia (ZL lub PM) – dla kategorii ZL dopuszczalne powierzchnie są ściśle określone w tabelach rozporządzenia. Dla kategorii PM kluczowe jest obciążenie ogniowe: przy gęstości poniżej 500 MJ/m² dopuszczalna powierzchnia jest znacznie większa niż przy gęstości powyżej 4000 MJ/m².

Zastosowanie stałych urządzeń gaśniczych (SUG) – budynki wyposażone w tryskaczowe lub inne stałe urządzenia gaśnicze mogą mieć strefy pożarowe o nawet dwukrotnie większej powierzchni niż wynika to z przepisów bazowych. Jest to jeden z powodów, dla których właściciele dużych obiektów handlowych i magazynowych decydują się na instalację tryskaczową – nie tylko ze względu na bezpośrednią ochronę ppoż., ale również z uwagi na korzyści w zakresie dopuszczalnych powierzchni stref.

Liczba kondygnacji – strefa pożarowa co do zasady nie może obejmować więcej niż jedną kondygnację, choć przepisy dopuszczają wyjątki przy spełnieniu określonych warunków technicznych (np. otwarte klatki schodowe wewnątrz strefy przy odpowiednim zabezpieczeniu).

Elementy oddzielające strefy pożarowe – ściany, stropy i drzwi przeciwpożarowe

Granicę między strefami pożarowymi tworzą elementy oddzielenia przeciwpożarowego – przegrody budowlane o zdefiniowanej klasie odporności ogniowej. Skuteczność oddzielenia strefowego zależy od ich prawidłowego doboru, wykonania i utrzymania.

Ściany oddzielenia przeciwpożarowego – pionowe przegrody między strefami, które muszą spełniać wymagania dotyczące nośności (R), szczelności ogniowej (E) i izolacyjności cieplnej (I) przez określony czas – zazwyczaj REI 120 lub REI 240 w zależności od klasy odporności pożarowej budynku. Ściana oddzielenia przeciwpożarowego musi być wykonana od fundamentu do dachu i nie może być przebita otworami niezabezpieczonymi odpowiednimi elementami ppoż.

Stropy oddzielenia przeciwpożarowego – poziome przegrody między kondygnacjami należącymi do różnych stref pożarowych. Wymagania dotyczące klasy odporności ogniowej są analogiczne jak dla ścian – stropy muszą zachować nośność, szczelność i izolacyjność przez wymagany czas.

Drzwi i bramy przeciwpożarowe – każde przejście przez przegrodę oddzielenia przeciwpożarowego musi być zabezpieczone drzwiami lub bramą o klasie odporności ogniowej co najmniej EI 30 lub EI 60, zgodnie z wymaganiami projektu. Drzwi przeciwpożarowe muszą posiadać samozamykacz zapewniający ich automatyczne zamknięcie po przejściu lub w przypadku alarmu pożarowego. Drzwi przeciwpożarowe zablokowane w pozycji otwartej – co jest nagminnym problemem eksploatacyjnym w obiektach – tracą swoją funkcję oddzielenia stref i mogą stanowić przyczynę tragedii.

Przepusty instalacyjne – rury, kable i kanały instalacyjne przechodzące przez przegrody pożarowe muszą być uszczelnione przepustami ogniowymi o klasie odporności ogniowej co najmniej równej klasie przegrody, przez którą przechodzą. Niezabezpieczony przepust instalacyjny to luka w oddzieleniu pożarowym, przez którą ogień i dym mogą przenikać do sąsiedniej strefy w ciągu minut.

Wpływ strefy pożarowej na wymagania dotyczące wyposażenia ppoż.

Podział budynku na strefy pożarowe bezpośrednio przekłada się na wymagania dotyczące wyposażenia obiektu w sprzęt i instalacje przeciwpożarowe. To właśnie strefa pożarowa – jej powierzchnia, kategoria i obciążenie ogniowe – jest punktem odniesienia dla przepisów dotyczących:

Hydrantów wewnętrznych – przepisy określają, że zasięg hydrantu (długość węża powiększona o zasięg strumienia z prądownicy) musi obejmować każdy punkt strefy pożarowej. W strefach o dużej powierzchni lub skomplikowanym układzie może to wymagać instalacji kilku hydrantów zapewniających wzajemne pokrycie. Typ hydrantu (DN25 czy DN52) zależy m.in. od kategorii PM i gęstości obciążenia ogniowego strefy.

Gaśnic – rozporządzenie określa minimalną liczbę jednostek masy środka gaśniczego przypadającą na określoną powierzchnię strefy pożarowej, z uwzględnieniem kategorii zagrożenia i rodzaju materiałów palnych. Każda strefa pożarowa musi być wyposażona w gaśnice niezależnie od wyposażenia pozostałych stref.

Instalacji SSP – system sygnalizacji pożaru projektowany jest z podziałem na strefy detekcji powiązane ze strefami pożarowymi; alarm z jednej strefy uruchamia procedury właściwe dla tej strefy, nie dezorganizując funkcjonowania całego obiektu.

Stałych urządzeń gaśniczych (SUG) – wymagania dotyczące instalacji tryskaczowej lub gazowej są określane odrębnie dla każdej strefy pożarowej w zależności od jej kategorii i powierzchni.

Instalacji oddymiania – system wentylacji pożarowej projektowany jest strefami oddymiania powiązanymi ze strefami pożarowymi; uruchomienie oddymiania obejmuje strefę, w której doszło do pożaru, bez wpływu na pozostałe.

Strefa pożarowa a drogi ewakuacyjne i oznakowanie

Drogi ewakuacyjne – korytarze, klatki schodowe, przedsionki – pełnią szczególną rolę w kontekście stref pożarowych. Z jednej strony stanowią granicę między strefami (klatka schodowa jako odrębna strefa pożarowa), z drugiej – muszą pozostać wolne od dymu i ognia przez cały czas trwania ewakuacji, niezależnie od tego, w której strefie wybuchł pożar.

Klatka schodowa jako odrębna strefa pożarowa – w budynkach wielokondygnacyjnych klatki schodowe stanowią zazwyczaj odrębne strefy pożarowe, oddzielone od stref kondygnacyjnych drzwiami przeciwpożarowymi z samozamykaczami. Dzięki temu pożar na jednej kondygnacji nie może bezpośrednio zadymić klatki schodowej, która pozostaje bezpieczną drogą ewakuacji.

Oznakowanie ewakuacyjne musi uwzględniać podział na strefy – znaki kierunku ewakuacji muszą prowadzić użytkownika przez bezpieczne przejścia między strefami ku wyjściu z budynku. Podświetlane znaki ewakuacyjne zainstalowane przy drzwiach przeciwpożarowych między strefami informują o kierunku ewakuacji i muszą działać przez wymagany czas po zaniku zasilania podstawowego.

Oświetlenie awaryjne projektowane jest z uwzględnieniem granic stref – każda strefa pożarowa powinna posiadać niezależne lub wydzielone zasilanie oświetlenia awaryjnego, zapewniające działanie systemu nawet w przypadku uszkodzenia instalacji elektrycznej w sąsiedniej strefie.

Zmiany w obiekcie a granice stref pożarowych – kiedy wymagana jest aktualizacja?

Granice stref pożarowych ustalone na etapie projektu budowlanego nie są wartością stałą – zmiany sposobu użytkowania, przebudowy i adaptacje mogą wymagać ich weryfikacji i aktualizacji. Jest to obszar, w którym administratorzy obiektów najczęściej popełniają błędy o poważnych konsekwencjach prawnych i faktycznych.

Weryfikacja granic stref pożarowych jest niezbędna w szczególności gdy:

• zmienia się przeznaczenie pomieszczenia lub strefy – np. biuro przekształcane w magazyn; zmiana kategorii z ZL III na PM może wymagać zmniejszenia powierzchni strefy lub wzmocnienia przegród,
• zwiększa się obciążenie ogniowe – magazynowanie większej ilości materiałów palnych lub zmiana rodzaju składowanych towarów na bardziej palne przekracza dopuszczalne gęstości obciążenia ogniowego strefy PM,
• wykonywane są otwory w przegrodach pożarowych – instalacja nowych drzwi, okien, kanałów wentylacyjnych lub tras kablowych wymaga zastosowania odpowiednich zabezpieczeń ogniowych,
• likwidowane są elementy oddzielenia – wyburzenie ściany oddzielenia przeciwpożarowego bez zachowania wymagań dotyczących nowych granic stref jest naruszeniem przepisów budowlanych i ppoż.,
• zmienia się liczba kondygnacji lub kubatura obiektu – rozbudowy i nadbudowy wymagają weryfikacji całości układu stref pożarowych.

Każda zmiana wpływająca na granice stref pożarowych powinna być poprzedzona konsultacją z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń ppoż. i – jeżeli zmiana wymaga pozwolenia na budowę lub zgłoszenia – uzgodniona z właściwym organem administracji architektoniczno-budowlanej.

Strefa pożarowa w praktyce zarządzania obiektem

Dla administratora lub zarządcy obiektu znajomość granic stref pożarowych i wynikających z nich wymagań to nie tylko obowiązek formalny – to fundament skutecznego zarządzania bezpieczeństwem pożarowym na co dzień. Kilka zasad praktycznych, które warto wdrożyć:

Dokumentacja i aktualizacja planów stref – każdy obiekt powinien posiadać aktualny plan z zaznaczonymi granicami stref pożarowych, lokalizacją przegród ogniowych, drzwi przeciwpożarowych, hydrantów i gaśnic. Plan ten powinien być aktualizowany przy każdej zmianie układu przestrzennego i dostępny dla służb ratowniczych.

Kontrola drzwi przeciwpożarowych – regularne sprawdzanie, czy drzwi między strefami są sprawne technicznie, posiadają działające samozamykacze i nie są zablokowane w pozycji otwartej. Zablokowane drzwi przeciwpożarowe to najczęstsza praktyczna luka w oddzieleniu stref pożarowych.

Weryfikacja przepustów instalacyjnych – przy każdym remoncie lub przebudowie sprawdzenie, czy wszystkie nowe przebicia przez przegrody pożarowe zostały prawidłowo uszczelnione certyfikowanymi przepustami ogniowymi.

Kontrola obciążenia ogniowego – szczególnie ważna w strefach PM, gdzie nadmierne składowanie materiałów palnych może przekraczać dopuszczalne obciążenie ogniowe strefy i wymagać podjęcia działań korygujących.

Kompletne i właściwie dobrane wyposażenie każdej strefy pożarowej – gaśnice, hydranty, oznakowanie ewakuacyjne, oświetlenie awaryjne – to obszar, w którym Hydronetka.pl oferuje certyfikowany sprzęt i asortyment ppoż. spełniający wymagania obowiązujących norm i przepisów. Pełna specyfikacja techniczna każdego produktu ułatwia administratorom i specjalistom BHP dobór właściwego wyposażenia do konkretnej kategorii i parametrów strefy pożarowej.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest strefa pożarowa w budynku?

Strefa pożarowa to wydzielona część budynku, w obrębie której pożar może się rozwijać bez przekraczania jej granic przez określony czas. Granice strefy tworzą przegrody budowlane – ściany, stropy i drzwi – o odpowiedniej klasie odporności ogniowej. Podział budynku na strefy pożarowe ogranicza obszar objęty pożarem, chroni drogi ewakuacyjne i umożliwia skuteczną akcję gaśniczą. Strefa pożarowa nie jest pojęciem organizacyjnym ani geograficznym – musi być zrealizowana w postaci konkretnych elementów budowlanych spełniających wymagania przepisów.

Jak duża może być strefa pożarowa?

Maksymalna dopuszczalna powierzchnia strefy pożarowej zależy od kategorii zagrożenia budynku (ZL I–ZL V lub PM), klasy odporności pożarowej oraz zastosowania stałych urządzeń gaśniczych. Dla przykładu, w budynkach ZL III (biura, szkoły) strefa pożarowa może wynosić od kilku do kilkunastu tysięcy m² zależnie od klasy budynku. W obiektach PM o gęstości obciążenia ogniowego powyżej 4000 MJ/m² dopuszczalna powierzchnia strefy jest znacznie mniejsza. Instalacja tryskaczowa może pozwolić na zwiększenie dopuszczalnej powierzchni nawet dwukrotnie.

Czy klatka schodowa to osobna strefa pożarowa?

Tak, w budynkach wielokondygnacyjnych klatka schodowa stanowi zazwyczaj odrębną strefę pożarową, oddzieloną od stref kondygnacyjnych drzwiami przeciwpożarowymi z samozamykaczami. Takie wydzielenie chroni klatkę schodową jako drogę ewakuacji przed zadymieniem z kondygnacji objętej pożarem. Klatki schodowe w budynkach wysokich i wysokościowych muszą być dodatkowo wyposażone w instalację oddymiania lub nadciśnieniową.

Co grozi za nieprawidłowe oddzielenie stref pożarowych?

Naruszenie wymagań dotyczących oddzielenia stref pożarowych – np. brak przepustów ogniowych, zablokowane drzwi przeciwpożarowe lub nieautoryzowane przebicia przez przegrody – może skutkować nakazem dostosowania obiektu wydanym przez PSP lub nadzór budowlany, odmową wydania pozwolenia na użytkowanie przy odbiorze lub jego cofnięciem, a w przypadku pożaru – odpowiedzialnością cywilną i karną zarządcy obiektu. Nieprawidłowe oddzielenie stref pożarowych to realne zagrożenie dla życia użytkowników budynku.

Czy zmiana przeznaczenia pomieszczenia wymaga weryfikacji stref pożarowych?

Tak, w wielu przypadkach. Zmiana przeznaczenia pomieszczenia – np. biura na magazyn, stołówki na halę produkcyjną – może zmienić kategorię zagrożenia strefy pożarowej (z ZL na PM) lub istotnie zwiększyć obciążenie ogniowe, co wpływa na dopuszczalną powierzchnię strefy i wymagania dotyczące przegród. Przed taką zmianą należy skonsultować się z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń ppoż. i – jeżeli zmiana wymaga pozwolenia na budowę – zgłosić ją do właściwego organu administracji budowlanej.