Zabezpieczenie ppoż. obiektów zabytkowych to zadanie, w którym ochrona życia i konstrukcji budynku musi iść w parze z ochroną substancji zabytkowej i bezcennych zbiorów. W muzeach, kościołach, pałacach i kamienicach wpisanych do rejestru zabytków nie da się przenieść standardowych rozwiązań z nowego budownictwa – ingerencja w tynk, polichromię czy drewnianą więźbę bywa równie niedopuszczalna jak sam pożar. Dlatego projekt ochrony przeciwpożarowej takiego obiektu prowadzi się inaczej: wcześnie wykrywa się dym czujkami zasysającymi, gasi środkami, które nie niszczą eksponatów, a każde rozwiązanie uzgadnia z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń ppoż. i konserwatorem zabytków. W tym artykule omawiamy obowiązki właściciela, wymagane systemy oraz typowe pułapki przy zabezpieczaniu obiektów o wartości historycznej.

• Jakie obowiązki ma właściciel zabytku w zakresie ochrony ppoż.?
• Kiedy w zabytku wymagany jest system sygnalizacji pożarowej?
• Dlaczego w zabytkach stosuje się czujki zasysające?
• Czym gasić pożar bez niszczenia zbiorów i eksponatów?
• Jak chronić substancję zabytkową przy montażu instalacji?
• Co mówią przepisy o zabezpieczeniu zbiorów muzealnych?
• Z kim uzgodnić projekt ochrony przeciwpożarowej zabytku?
• Dobór systemów ppoż. do obiektu zabytkowego krok po kroku
• Najczęściej zadawane pytania

Jakie obowiązki ma właściciel zabytku w zakresie ochrony ppoż.?

Właściciel lub posiadacz zabytku ma ustawowy obowiązek zabezpieczenia i utrzymania obiektu w jak najlepszym stanie, co obejmuje także ochronę przed pożarem. Zgodnie z ustawą z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami opieka nad zabytkiem sprawowana przez właściciela polega m.in. na zabezpieczaniu i utrzymaniu zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie oraz na korzystaniu z niego w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości. To z tej normy wynika konieczność wdrożenia rozwiązań przeciwpożarowych adekwatnych do wartości i ryzyka.

Obowiązki te nakładają się na ogólne przepisy techniczno-budowlane i przeciwpożarowe. Właściciel zabytku odpowiada równolegle za zgodność z rozporządzeniem MSWiA z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów oraz – jeśli obiekt jest wpisany do rejestru – za zachowanie wartości zabytkowej. Praktyka pokazuje, że to napięcie między dwoma reżimami prawnymi jest źródłem większości problemów projektowych w zabytkach.

• Zabezpieczenie obiektu – wdrożenie urządzeń przeciwpożarowych i sprzętu gaśniczego dostosowanego do kategorii zagrożenia ludzi (ZL) i obciążenia ogniowego
• Zgłaszanie zagrożeń – wg ustawy o ochronie zabytków właściciel zawiadamia wojewódzkiego konserwatora zabytków o zagrożeniu zabytku w ciągu 14 dni od powzięcia wiadomości
• Rozwiązania zastępcze – gdy spełnienie wymagań „literalnie” jest niemożliwe bez zniszczenia zabytku, dopuszcza się ekspertyzę techniczną wskazującą rozwiązania zamienne

Kiedy w zabytku wymagany jest system sygnalizacji pożarowej?

System sygnalizacji pożarowej jest obligatoryjny w muzeach oraz w zabytkach budowlanych wyznaczonych przez Generalnego Konserwatora Zabytków. Zgodnie z rozporządzeniem MSWiA z 7 czerwca 2010 r. instalację sygnalizacyjno-alarmową stosuje się m.in. w muzeach oraz zabytkach budowlanych wyznaczonych przez Generalnego Konserwatora Zabytków w uzgodnieniu z Komendantem Głównym Państwowej Straży Pożarnej. Wykaz takich obiektów jest prowadzony urzędowo i obejmuje setki muzeów, bibliotek i obiektów sakralnych.

Objęcie zabytku tym obowiązkiem oznacza w praktyce również monitoring pożarowy do PSP. Jeśli obiekt znajduje się w wykazie, sygnały alarmowe i uszkodzeniowe z centrali sygnalizacji pożarowej są przekazywane do Państwowej Straży Pożarnej za pośrednictwem urządzenia transmisji alarmów pożarowych. Skraca to czas dojazdu zastępu – co w drewnianym kościele czy w obiekcie z otwartą klatką schodową bywa różnicą między zadymieniem a całkowitą utratą obiektu.

Pełny system sygnalizacji pożaru w zabytku obejmuje centralę adresowalną, pętle dozorowe, czujki, ręczne ostrzegacze pożarowe (ROP), sygnalizatory i moduły sterujące. Komponenty muszą posiadać świadectwo dopuszczenia CNBOP-PIB, czyli potwierdzenie przebadania urządzenia w warunkach polskich. Dobór central i czujek do trudnych architektonicznie wnętrz najlepiej zacząć od konsultacji asortymentu w kategorii systemy sygnalizacji pożaru.

Dlaczego w zabytkach stosuje się czujki zasysające?

Czujki zasysające (ASD), znane też pod marką VESDA, wykrywają dym znacznie wcześniej niż klasyczne czujki punktowe, co w zabytku daje czas na reakcję, zanim ogień uszkodzi zbiory. Zasada działania jest prosta: aspiracyjny system detekcji nieustannie zasysa próbki powietrza siecią cienkich rurek z otworami próbkującymi i przepuszcza je przez wysokoczułą komorę pomiarową. Pozwala to wykryć pożar już w fazie pirolizy – przy stężeniu dymu nieosiągalnym dla czujek konwencjonalnych.

Drugą przewagą jest dyskrecja instalacji. W zabytku nie wolno szpecić sztukaterii, malowideł czy zdobionego stropu rzędem czujek punktowych – a w przypadku ASD widoczne pozostają jedynie niewielkie otwory próbkujące lub kapilary, które można poprowadzić wzdłuż gzymsów i ukryć w detalach architektonicznych. Sama jednostka detekcyjna i rurki bywają montowane poza ekspozycją.

• Bardzo wczesna detekcja – reakcja na dym w fazie tlenia, zanim pojawi się otwarty płomień
• Minimalna ingerencja wizualna – cienkie rurki i otwory próbkujące zamiast widocznych czujek na zabytkowym stropie
• Praca w trudnych warunkach – wysokie nawy, kopuły, przestrzenie zapylone i o dużej wysokości, gdzie czujka punktowa jest mało skuteczna
• Regulowana czułość – możliwość dostrojenia progów do specyfiki wnętrza i ograniczenia fałszywych alarmów

Ze względu na te cechy zasysające czujki dymu są dziś standardem w muzeach, archiwach i obiektach sakralnych o najwyższej wartości. W praktyce projektanci łączą detekcję ASD w przestrzeniach reprezentacyjnych z czujkami liniowymi w długich nawach i czujkami punktowymi w pomieszczeniach technicznych.

Czym gasić pożar bez niszczenia zbiorów i eksponatów?

W obiektach z cennymi zbiorami stosuje się stałe urządzenia gaśnicze gazowe lub mgłę wodną, ponieważ klasyczne tryskacze zalałyby eksponaty wodą. Stałe urządzenia gaśnicze (SUG) gazowe gaszą przez obniżenie stężenia tlenu lub odbiór energii, nie pozostawiając osadu – co czyni je rozwiązaniem pierwszego wyboru tam, gdzie woda wyrządziłaby szkody porównywalne z samym pożarem: w archiwach, bibliotekach, magazynach zbiorów i salach ekspozycyjnych.

Alternatywą jest instalacja mgły wodnej (water mist). System rozpyla wodę na bardzo drobne krople, które gaszą głównie przez odparowanie i chłodzenie, zużywając wielokrotnie mniej wody niż tradycyjne tryskacze. Mgła wodna jest szczególnie zalecana do obiektów o dużej wartości – muzeów, obiektów zabytkowych, archiwów – gdzie duża ilość wody mogłaby wyrządzić dodatkowe szkody. Co istotne, w muzeach i zabytkach budowlanych wyznaczonych przez Generalnego Konserwatora Zabytków wymagane bywa zastosowanie stałych urządzeń gaśniczych uruchamianych samoczynnie we wczesnej fazie pożaru.

• SUG gazowe – gazy gaśnicze (np. typu inertnego lub chemiczne środki gaśnicze); gaszenie bez osadu i bez wody, idealne do zamkniętych pomieszczeń ze zbiorami
• Mgła wodna – minimalne zużycie wody, efekt chłodzenia i wypierania tlenu; mniejsze ryzyko zalania niż przy tryskaczach
• Detekcja sprzężona z gaszeniem – SUG wyzwalany przez koincydencję dwóch czujek, sterowany centralą sterowania gaszeniem, aby uniknąć przypadkowego wyzwolenia
• Sprzęt podręczny – gaśnice i koce gaśnicze jako uzupełnienie do pierwszego natarcia obsługi

Niezależnie od stałych instalacji, każdy zabytek powinien być wyposażony w podręczny sprzęt gaśniczy odpowiadający rodzajowi zagrożenia. Gaśnice, koce gaśnicze i znaki ochrony przeciwpożarowej do oznakowania dróg ewakuacyjnych dobierzesz w kategorii wyposażenia obiektów.

Jak chronić substancję zabytkową przy montażu instalacji?

Montaż instalacji ppoż. w zabytku musi ograniczać ingerencję w oryginalną substancję do absolutnego minimum – bez kucia w polichromiach, więźbie czy historycznym murze. W praktyce oznacza to prowadzenie tras kablowych natynkowo, w sposób odwracalny, z wykorzystaniem istniejących bruzd, kanałów wentylacyjnych i przestrzeni nad sufitami. Każda nowa trasa powinna być zaprojektowana tak, by dało się ją zdemontować bez śladu na zabytkowej powierzchni.

Drugi filar to odporność ogniowa okablowania urządzeń przeciwpożarowych. Przewody zasilające i sterujące urządzenia, które muszą działać w czasie pożaru (centrala, oddymianie, monitoring), prowadzi się w klasie podtrzymania funkcji E90 – na certyfikowanych uchwytach, kotwach i w puszkach E90. W zabytku jest to wyzwanie, bo systemy mocowań muszą pogodzić wymóg techniczny z zakazem trwałej ingerencji w mur.

• Instalacje natynkowe i odwracalne – trasy prowadzone bez kucia, możliwe do usunięcia bez uszkodzenia tynku i detalu
• Trasy kablowe E90 – podtrzymanie funkcji obwodów krytycznych przez 90 minut na certyfikowanych uchwytach i kotwach E90
• Technika bezprzewodowa – radiowe systemy sygnalizacji pożarowej eliminują część okablowania tam, gdzie poprowadzenie kabla niszczyłoby zabytek
• Dyskretne lokalizacje urządzeń – sygnalizatory, ROP i moduły montowane w miejscach neutralnych wizualnie, zgodnie z wytycznymi konserwatora

Bierne zabezpieczenia ogniochronne – jak ochrona drewnianej więźby preparatami ogniochronnymi czy uszczelnienia przepustów instalacyjnych – dobiera się ostrożnie, bo wiele zabytkowych elementów nie toleruje współczesnych chemii. Tu szczególnie liczy się akceptacja konserwatora dla każdego zastosowanego preparatu z grupy biernych zabezpieczeń ppoż.

Co mówią przepisy o zabezpieczeniu zbiorów muzealnych?

Zasady ochrony zbiorów muzealnych przed pożarem i kradzieżą reguluje odrębne rozporządzenie resortu kultury. Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 2 września 2014 r. w sprawie zabezpieczania zbiorów muzeum przed pożarem, kradzieżą i innym niebezpieczeństwem grożącym ich zniszczeniem lub utratą (Dz.U. 2014 poz. 1240) określa wymagania dotyczące zabezpieczeń budowlanych, mechanicznych, elektronicznych systemów zabezpieczeń oraz ochrony fizycznej. Akt ten wszedł w życie 1 stycznia 2015 r. i zastąpił wcześniejsze rozporządzenie z 2008 r.

Rozporządzenie traktuje ochronę przeciwpożarową jako element szerszego planu ochrony zbiorów. Zabezpieczanie zbiorów polega na zapobieganiu sytuacjom, w których zbiory mogłyby zostać utracone, uszkodzone lub zniszczone wskutek pożaru, kradzieży lub innego niebezpieczeństwa, oraz na ochronie miejsca ich przechowywania i ekspozycji. W praktyce muzeum musi opracować plan ochrony, procedury przeciwpożarowe i sposób ewakuacji zbiorów – nie tylko ludzi, ale i eksponatów.

• Zabezpieczenia budowlane i mechaniczne – wydzielenia pożarowe, drzwi przeciwpożarowe, strefy magazynowe
• Elektroniczne systemy zabezpieczeń – SSP, system sygnalizacji włamania i napadu, monitoring
• Plan ochrony i ewakuacja zbiorów – procedury wynoszenia lub zabezpieczania eksponatów na wypadek pożaru
• Ochrona fizyczna – obsługa reagująca na alarm, integracja z systemami technicznymi

Z kim uzgodnić projekt ochrony przeciwpożarowej zabytku?

Projekt zabezpieczenia ppoż. zabytku wymaga podwójnego uzgodnienia – z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych oraz z konserwatorem zabytków. Rzeczoznawca ds. zabezpieczeń ppoż. weryfikuje zgodność rozwiązań z przepisami techniczno-budowlanymi i przeciwpożarowymi, a konserwator zabytków ocenia dopuszczalność ingerencji w substancję zabytkową. Bez akceptacji obu stron projekt nie powinien wejść w fazę realizacji.

W obiektach zabytkowych spełnienie wszystkich wymagań „wprost” bywa niemożliwe bez zniszczenia zabytku. W takiej sytuacji opracowuje się ekspertyzę techniczną rzeczoznawcy ds. zabezpieczeń ppoż. (często we współpracy z rzeczoznawcą budowlanym), która wskazuje rozwiązania zamienne – a wskazane w niej rozwiązania również wymagają akceptacji służb konserwatorskich. Prace prowadzi się pod nadzorem konserwatorskim, a ich zakres uzgadnia z odpowiednim wojewódzkim konserwatorem zabytków.

• Rzeczoznawca ds. zabezpieczeń ppoż. – uzgodnienie projektu, ekspertyza techniczna z rozwiązaniami zamiennymi, weryfikacja zgodności z przepisami
• Wojewódzki / Generalny Konserwator Zabytków – akceptacja ingerencji w zabytek, nadzór konserwatorski, wpis do wykazu obiektów wymagających SSP
• Komendant PSP – uzgodnienia w zakresie wykazu obiektów oraz monitoringu pożarowego
• Świadectwa dopuszczenia CNBOP-PIB – warunek formalny dla central, czujek, ROP, sygnalizatorów i modułów sterujących

Dobór systemów ppoż. do obiektu zabytkowego krok po kroku

Dobór zabezpieczeń ppoż. dla zabytku zaczyna się od inwentaryzacji wartości i ryzyka, a kończy na uzgodnionym, certyfikowanym zestawie urządzeń. Kolejność prac chroni przed najczęstszym błędem – zakupem sprzętu przed ustaleniem, co konserwator w ogóle dopuści w danym wnętrzu. Poniższa sekwencja sprawdza się zarówno w kościołach, jak i w muzeach czy zabytkowych kamienicach.

1. Ocena obiektu – kategoria zagrożenia ludzi (ZL), obciążenie ogniowe, wartość zbiorów, ustalenie czy obiekt jest w wykazie wymagającym SSP
2. Koncepcja detekcji – dobór czujek zasysających (ASD) do wnętrz reprezentacyjnych, liniowych do naw, punktowych do pomieszczeń technicznych
3. Koncepcja gaszenia – wybór SUG gazowego lub mgły wodnej dla zbiorów, podręczny sprzęt gaśniczy dla obsługi
4. Trasy kablowe – zaprojektowanie instalacji natynkowych i odwracalnych, obwodów E90 dla urządzeń krytycznych, ewentualnie technika radiowa
5. Uzgodnienia – akceptacja rzeczoznawcy ds. zabezpieczeń ppoż. i konserwatora zabytków, ewentualna ekspertyza z rozwiązaniami zamiennymi
6. Dobór certyfikowanych urządzeń – komponenty ze świadectwem dopuszczenia CNBOP-PIB, integracja z monitoringiem PSP

Skuteczne zabezpieczenie ppoż. obiektów zabytkowych to zawsze kompromis między bezpieczeństwem a ochroną dziedzictwa – i dlatego dobór urządzeń warto oprzeć na komponentach przebadanych dla polskich warunków. W ofercie Hydronetka.pl znajdziesz centrale, czujki i akcesoria systemu sygnalizacji pożaru, w tym wysokoczułe czujki zasysające, a także podręczny sprzęt gaśniczy i bierne zabezpieczenia dopasowane do specyfiki obiektu. Doradcy techniczni Hydronetka.pl pomogą dobrać rozwiązania, które przejdą uzgodnienie z rzeczoznawcą i konserwatorem – od pojedynczego kościoła po rozległy kompleks muzealny.