Okna oddymiające to okna dachowe lub fasadowe wyposażone w siłowniki, które w razie pożaru automatycznie się otwierają i odprowadzają dym oraz gorące gazy z budynku. Ich zadaniem w oddymianiu grawitacyjnym jest wykorzystanie naturalnego zjawiska: gorący dym unosi się ku górze, a otwarte okno u szczytu klatki schodowej lub hali pozwala mu wypłynąć na zewnątrz, utrzymując dolną warstwę powietrza wolną od zadymienia. Skuteczność takiego okna nie zależy jednak od jego wymiaru w świetle, lecz od powierzchni czynnej oddymiania – wartości, która uwzględnia opory aerodynamiczne i kąt otwarcia napędzanego siłownikiem skrzydła. W tym artykule wyjaśniamy, jak działa okno oddymiające, czym różni się powierzchnia geometryczna od czynnej, jakie siłowniki stosuje się w oddymianiu oraz co oznaczają klasy z normy PN-EN 12101-2.

• Jak działa okno oddymiające w oddymianiu grawitacyjnym?
• Powierzchnia geometryczna a czynna oddymiania (Cv)
• Siłowniki do okien oddymiających – rodzaje
• Dlaczego kąt otwarcia decyduje o skuteczności?
• Klasy z normy PN-EN 12101-2
• Okna dachowe a fasadowe w oddymianiu
• Jak dobrać okna oddymiające i siłowniki?
• Najczęściej zadawane pytania

Jak działa okno oddymiające w oddymianiu grawitacyjnym?

Okno oddymiające to okno napędzane siłownikiem, które po wykryciu pożaru otwiera się na duży kąt i tworzy otwór do grawitacyjnego odprowadzenia dymu i ciepła na zewnątrz budynku. Działa w oparciu o naturalną konwekcję: gorące, lżejsze od otoczenia produkty spalania unoszą się ku górze i wypływają przez otwarte okno umieszczone w najwyższej części przestrzeni.

Sygnał do otwarcia okna wysyła centrala oddymiania – po zadziałaniu czujki dymu lub po naciśnięciu ręcznego przycisku oddymiania. Aby układ zadziałał, dym musi mieć skąd wypłynąć i czym być zastąpiony, dlatego oddymianie grawitacyjne wymaga jednocześnie otworów napowietrzających u dołu przestrzeni. Bez dopływu świeżego powietrza dolnym otworem sam otwór wylotowy nie odprowadzi dymu skutecznie.

Okna oddymiające są elementem wykonawczym w kategorii systemów oddymiania grawitacyjnego, obok klap dymowych, central, siłowników i przycisków. Na klatkach schodowych najczęściej stosuje się okno oddymiające u szczytu klatki, na najwyższym spoczniku.

Powierzchnia geometryczna a czynna oddymiania (Cv)

Powierzchnia czynna oddymiania to rzeczywista, efektywna powierzchnia, przez którą uchodzi dym – i to ona, a nie wymiar okna w świetle, decyduje o skuteczności urządzenia. Powstaje z pomnożenia powierzchni geometrycznej otworu przez bezwymiarowy współczynnik wypływu Cv, wyznaczany doświadczalnie dla danego okna.

• Powierzchnia geometryczna (A_g) – fizyczny wymiar otworu oddymiającego liczony w świetle ościeżnicy, bez uwzględnienia oporów przepływu
• Współczynnik wypływu (C_v) – bezwymiarowy współczynnik aerodynamiczny zależny od kąta i sposobu otwarcia skrzydła, wyznaczany w badaniu wg PN-EN 12101-2
• Powierzchnia czynna (A_a) – iloczyn powierzchni geometrycznej i współczynnika C_v; rzeczywista powierzchnia, przez którą odprowadzany jest dym

Konsekwencja jest praktyczna: dwa okna o identycznym wymiarze mogą mieć różną powierzchnię czynną, jeśli różnią się sposobem i kątem otwarcia. Dlatego w projekcie oddymiania podaje się zawsze wymaganą powierzchnię czynną, a nie samą powierzchnię okna. Zasady obliczania powierzchni czynnej reguluje w Polsce norma PN-B-02877-4, aktualizowana w 2025 roku.

Siłowniki do okien oddymiających – rodzaje

Siłownik to napęd, który fizycznie otwiera skrzydło okna oddymiającego po otrzymaniu sygnału z centrali. W oddymianiu stosuje się niemal wyłącznie siłowniki elektryczne zasilane napięciem 24 V DC, ponieważ centrala oddymiania z akumulatorem zapewnia im zasilanie także po zaniku napięcia sieciowego.

• Siłowniki łańcuchowe – kompaktowe, z wysuwanym sztywnym łańcuchem; stosowane do okien fasadowych i uchylnych o umiarkowanym skoku
• Siłowniki wrzecionowe (zębatkowe) – o większej sile i skoku, do ciężkich skrzydeł, świetlików i okien dachowych oraz tam, gdzie potrzebny jest duży kąt otwarcia
• Siłowniki ryglujące – współpracujące, odblokowujące skrzydło przed jego otwarciem w oknach z zamknięciem obwodowym

Dobór siłownika opisują trzy podstawowe parametry: siła (w niutonach), skok (długość wysuwu) oraz prędkość otwierania. Siła musi pokonać ciężar skrzydła i obciążenie od wiatru czy śniegu, a skok – zapewnić wymagany kąt otwarcia. Producenci tacy jak D+H, Colt, Mercor, WSK czy Aumüller oferują siłowniki dobierane do konkretnej masy i geometrii skrzydła.

Dlaczego kąt otwarcia decyduje o skuteczności?

Kąt otwarcia okna wprost przekłada się na współczynnik wypływu, a więc na powierzchnię czynną oddymiania. Im szerzej otwarte skrzydło, tym mniejsze opory przepływu dymu i tym większa efektywna powierzchnia wylotu – dlatego okna oddymiające otwiera się na znacznie większy kąt niż okna wietrzone na co dzień.

• Klapy i okna jednoskrzydłowe montowane poziomo – dla dodatniego współczynnika wypływu powinny otwierać się na co najmniej ok. 140°
• Klapy dwuskrzydłowe montowane poziomo – wymagają otwarcia każdego skrzydła na co najmniej ok. 90°
• Okna fasadowe (pionowe) – kąt i skok dobiera się indywidualnie, tak by uzyskać deklarowaną powierzchnię czynną wynikającą z badania

To dlatego okno przewietrzane uchyłem o kilka stopni nie spełnia funkcji oddymiającej, mimo że fizycznie jest „otwarte”. Do oddymiania siłownik musi wypchnąć skrzydło na pełny, projektowy kąt – a tego nie osiągnie napęd o zbyt małym skoku. Właśnie dlatego siłownika oddymiającego nie dobiera się „na oko”, lecz pod konkretny kąt i masę skrzydła.

Klasy z normy PN-EN 12101-2

Okna i klapy oddymiające są wyrobami budowlanymi objętymi normą zharmonizowaną PN-EN 12101-2, co oznacza obowiązek oznakowania CE i deklarowania właściwości użytkowych. Norma klasyfikuje urządzenie w kilku niezależnych kategoriach, opisujących jego zachowanie w różnych warunkach.

• Re – klasa niezawodności; liczba cykli otwarcia i zamknięcia, które urządzenie musi bezawaryjnie wykonać (np. Re 1000)
• SL – obciążenie śniegiem; zdolność otwarcia mimo zalegającego śniegu, istotna dla okien i klap dachowych
• WL – obciążenie wiatrem; odporność na napór wiatru w pozycji otwartej
• T (Tₐ) – temperatura otoczenia, w której urządzenie zachowuje sprawność
• B (np. B300) – odporność na wysoką temperaturę dymu; B300 oznacza działanie w temperaturze 300 °C przez 30 minut

Zestaw klas dobiera się do miejsca montażu. Okno oddymiające na dachu hali w rejonie o dużych opadach potrzebuje wysokiej klasy obciążenia śniegiem SL, a urządzenie odprowadzające gorący dym z pomieszczenia o dużym obciążeniu ogniowym – wysokiej klasy temperaturowej B. Klasyfikacja jest więc nie tylko formalnością, lecz realnym kryterium doboru.

Okna dachowe a fasadowe w oddymianiu

Miejsce montażu okna oddymiającego – w dachu czy w fasadzie – wynika z geometrii przestrzeni i sposobu, w jaki dym ma być odprowadzony. Oba rozwiązania realizują tę samą zasadę grawitacyjną, lecz sprawdzają się w innych sytuacjach.

• Okna dachowe i świetliki oddymiające – odprowadzają dym pionowo w górę, najskuteczniej w halach, atriach i na najwyższych spocznikach klatek; wymagają odpowiednich klas SL i WL
• Okna fasadowe (w ścianie) – stosowane tam, gdzie brak dostępu do dachu, np. w istniejących klatkach schodowych; dym wypływa poziomo przez otwór w górnej części ściany

W klatkach schodowych budynków wielorodzinnych częstym rozwiązaniem jest okno fasadowe na najwyższej kondygnacji, współpracujące z otworem napowietrzającym u dołu klatki. W nowoczesnych halach dominują świetliki i okna dachowe, które dają największą powierzchnię czynną odniesioną do powierzchni pomieszczenia.

Jak dobrać okna oddymiające i siłowniki?

Dobór okien oddymiających i siłowników zaczyna się od wymaganej powierzchni czynnej oddymiania wynikającej z projektu, a kończy na doborze napędu zdolnego otworzyć skrzydło na projektowy kąt w każdych warunkach. To projekt oddymiania, a nie intuicja, wyznacza liczbę i wielkość okien.

• Wymagana powierzchnia czynna – z projektu oddymiania; przelicza się ją na liczbę i wymiar okien z uwzględnieniem ich współczynnika C_v
• Masa i geometria skrzydła – decydują o wymaganej sile i skoku siłownika oraz o typie napędu (łańcuchowy czy wrzecionowy)
• Warunki zewnętrzne – obciążenie śniegiem i wiatrem oraz temperatura, przekładające się na klasy SL, WL, T i B
• Zgodność z centralą – napięcie 24 V DC, pobór prądu i sposób sterowania spójne z centralą oddymiania i przyciskami

Ponieważ okno, siłownik, centrala i przycisk tworzą jeden łańcuch, najbezpieczniej kompletować je jako spójny system. Okna oddymiające, siłowniki, centrale i pozostały osprzęt oddymiania grawitacyjnego znajdziesz w ofercie Hydronetka.pl, gdzie doradcy pomogą przełożyć wymaganą powierzchnię czynną z projektu na konkretny zestaw urządzeń dobranych do klatki schodowej, hali czy atrium.